Eser Sözleşmesi Nedir?
Eser sözleşmesi, Türk Borçlar Kanunu‘nun (TBK) 470. maddesinde düzenlenen ve günlük ticari hayatta en sık karşılaşılan sözleşme türlerinden biridir. Kanun koyucu eser sözleşmesini; yüklenicinin bir eser meydana getirmeyi, iş sahibinin de bu esere karşılık bir bedel ödemeyi üstlendiği sözleşme olarak tanımlamıştır.
Basit bir ifadeyle, bir sonucun ortaya konulmasını hedefleyen her türlü iş ilişkisi bu kapsamnda değerlendirilir. İnşaat yapımından yazılım geliştirmeye, mobilya üretiminden mimari proje çizimine kadar geniş bir yelpazede eser sözleşmesi hükümleri uygulanır.
Eser Sözleşmesinin Temel Unsurları
Bir sözleşmenin eser sözleşmesi olarak nitelendirilebilmesi için dört temel unsurun bir arada bulunması gerekir:
1. Eserin Meydana Getirilmesi: Yüklenicinin somut, gözle görülür veya ölçülebilir bir sonuç ortaya koyması zorunludur. Bu sonuç maddi olabileceği gibi (bina, köprü, mobilya) gayri maddi de olabilir (yazılım, rapor, tasarım).
2. Bedel Ödenmesi: İş sahibinin, meydana getirilen esere karşılık kararlaştırılan bedeli ödemesi esastır. Bedel para olabileceği gibi başka bir edim de olabilir.
3. Bağımsız Çalışma: Yüklenici, işi kendi organizasyonu, araç ve gereçleriyle yerine getirir. İş sahibinin emir ve talimatlarına doğrudan bağlı değildir; önemli olan sonucun elde edilmesidir.
4. Tarafların Karşılıklı İradesi: Sözleşmenin geçerli olabilmesi için her iki tarafın da özgür iradeleriyle anlaşmış olması gerekir.
Eser Sözleşmesinin Hukuki Özellikleri
Eser sözleşmesi, hukuki niteliği itibarıyla şu temel özelliklere sahiptir:
- Tam iki tarafa borç yükleyen sözleşmedir: Yüklenici eseri meydana getirme, iş sahibi ise bedel ödeme borcu altındadır.
- Karşılıklı (sinallagmatik) sözleşmedir: Tarafların borçları birbirinin karşılığıdır.
- Rızai sözleşmedir: Sözleşmenin kurulması için herhangi bir şekil şartı aranmaz; tarafların karşılıklı rızası yeterlidir. Ancak ispat kolaylığı açısından yazılı yapılması tavsiye edilir.
- Sürekli edimli veya ani edimli olabilir: İnşaat gibi uzun vadeli projelerde sürekli edimli, bir tablo siparişi gibi durumlarda ani edimli nitelik taşır.
Eser Sözleşmesi ile Hizmet Sözleşmesi Arasındaki Farklar
Uygulamada en çok karıştırılan iki sözleşme türü eser sözleşmesi ve hizmet sözleşmesidir. Aralarındaki temel fark, sonuç taahhüdü ile ilgilidir:
| Özellik | Eser Sözleşmesi | Hizmet Sözleşmesi |
|---|---|---|
| Taahhüt | Sonuç taahhüdü vardır | Faaliyet (çaba) taahhüdü vardır |
| Bağımsızlık | Yüklenici bağımsız çalışır | İşçi, işverene bağlı çalışır |
| Risk | Eser tamamlanana kadar risk yükleniciye aittir | Risk genellikle işverene aittir |
| Bedel | Eser teslim edildiğinde ödenir | Dönemsel (aylık) ödenir |
| Kanuni Dayanak | TBK m. 470-486 | TBK m. 393-447 |
Örneğin, bir avukatın dava takip etmesi hizmet sözleşmesi iken, bir müteahhidin bina inşa etmesi eser sözleşmesidir.
Tarafların Hak ve Borçları
Yüklenicinin Borçları
- Eseri meydana getirme borcu: Yüklenici, eseri kararlaştırılan niteliklere uygun şekilde ve öngörülen sürede tamamlamakla yükümlüdür.
- Özen borcu: Yüklenici, işi mesleki bilgi ve deneyimine uygun bir özenle yürütmelidir.
- Eseri teslim borcu: Tamamlanan eser, iş sahibine zamanında teslim edilmelidir.
- Ayıba karşı tekeffül borcu: Eserdeki gizli veya açık ayıplardan yüklenici sorumludur (TBK m. 474-475).
İş Sahibinin Borçları
- Bedel ödeme borcu: İş sahibi, eseri teslim aldıktan sonra kararlaştırılan bedeli ödemekle yükümlüdür.
- Eseri teslim alma borcu: Sözleşmeye uygun tamamlanan eseri teslim almak iş sahibinin yükümlülüğündedir.
- İş birliği yapma borcu: Eserin meydana getirilmesi için gerekli bilgi, belge ve izinleri sağlamak iş sahibine aittir.
Eser Sözleşmesinin Sona Ermesi
Sözleşme aşağıdaki hallerde sona erer:
- Eserin tamamlanıp teslim edilmesi: Sözleşmenin doğal sona erme yoludur.
- İş sahibinin sözleşmeden dönmesi (TBK m. 484): İş sahibi, eserin tamamlanmasından önce dilediği zaman sözleşmeden dönebilir; ancak yüklenicinin uğradığı zararı tazmin etmesi gerekir.
- Eserin imkânsız hale gelmesi: Beklenmeyen olaylar nedeniyle eserin yapılması imkânsızlaşırsa sözleşme kendiliğinden sona erer.
- Aşırı ifa güçlüğü (TBK m. 138): Olağanüstü durumlar nedeniyle edimler arasındaki denge bozulursa uyarlama veya fesih talep edilebilir.
Sıkça Sorulan Sorular
Kat Karşılığı İnşaat Sözleşmesi İle Farkı Nedir?
Kat karşılığı inşaat sözleşmelerinde yüklenici inşaat karşılığında bağımsız bölüm veya arsa payı alırken, eser sözleşmesinde inşaatı meydana getirme karşılığında kural olarak para alır.
Yazılı olmak zorunda mı?
Hayır, kanunen şekil şartı yoktur. Ancak ispat açısından yazılı yapılması ve detaylı bir şartname eklenmesi şiddetle tavsiye edilir.
Zamanaşımı süresi ne kadardır?
Eserdeki ayıplara ilişkin zamanaşımı süresi, teslim tarihinden itibaren beş yıldır (TBK m. 478). Taşınmaz yapı eserlerinde bu süre on yıla kadar uzayabilir.
Eser sözleşmesi ile istisna sözleşmesi aynı şey midir?
Evet. “İstisna sözleşmesi” terimi, eser sözleşmesinin doktrindeki geleneksel adıdır. Her iki terim de aynı sözleşme türünü ifade eder.